Zespół stresu pourazowego (PTSD) to zaburzenie, które często kojarzone jest z żołnierzami i urazami psychicznymi związanymi z doświadczeniem wojny. Jest to prawda, jednak takie doświadczenie to jedynie jeden spośród wielu czynników mogących spowodować PTSD.
Co to jest PTSD?
Zespół stresu pourazowego nie jest nowym zaburzeniem. Termin “zespół stresu pourazowego” (Post-Traumatic Stress Disorder, PTSD) po raz pierwszy został sformułowany już po wojnie wietnamskiej. Stał się powszechnie stosowany w 1980 r., kiedy to został umieszczony w trzecim wydaniu Diagnostycznego i statystycznego podręcznika zaburzeń psychicznych DSM-III. Wcześniej formułowane były już takie terminy jak “żołnierskie serce” (Jacob Mendez Da Costa), nostalgia (Joseph Auenbrugger), nerwica frontowa (shell shock), syndrom poobozowy (syndrom KZ). Obecnie szacuje się, że PTSD występuje u 7-25% osób, które doznały silnej traumy. Częstotliwość występowania określania jest na poziomie 2-3% populacji, ale podaje się nawet liczbę 18%.
Objawy PTSD
Objawy PTSD są konsekwencją przeżytego doświadczenia traumatycznego. Obejmują zarówno reakcje emocjonalne, jak i behawioralne. Ważnym aspektem są też objawy somatyczne – ze strony ciała, które są następstwem reakcji ośrodkowego układu nerwowego na zdarzenie. Szczegółowe objawy tego zaburzenia zostały opisane w klasyfikacjach ICD oraz DSM. Ich występowanie umożliwia postawienie diagnozy zespołu stresu pourazowego.
Zaburzenie stresowe pourazowe – kryteria diagnostyczne według klasyfikacji DSM-V
Klasyfikacja DSM-V opisuje PTSD jako zaburzenie spełniające następujące kryteria diagnostyczne:
A. Narażenie na śmierć lub groźbę śmierci, poważny uraz lub przemoc seksualną w jeden (lub większą liczbę) spośród wymienionych sposobów:
1. Bezpośrednie doświadczenie traumatycznego przeżycia (przeżyć).
2. Bycie naocznym świadkiem traumatycznych dla innych osób wydarzeń.
3. Uzyskanie informacji o tym, że członek bliskiej rodziny lub przyjaciel doświadczył traumatycznego przeżycia (przeżyć). W przypadku narażenia na śmierć lub wystąpienia groźby śmierci dotyczących członka rodziny lub przyjaciela wydarzenie (wydarzenia) to musi wynikać z aktu przemocy lub być przypadkowe.
4. Powtarzane bardzo duże narażenie na nieprzyjemne szczegóły danego wydarzenia (wydarzeń) traumatycznego (np. pierwsze osoby zbierające ludzkie szczątki, policjanci stale narażeni na obserwowanie krzywdzenia dzieci)*
*UWAGA: nie dotyczy narażenia za pośrednictwem mediów elektronicznych, telewizji ani obrazów, chyba, że jest to narażenie związane z wykonywaną pracą.
B. Obecność jednego (lub większej liczby) spośród następujących natrętnych objawów związanych z traumatycznym wydarzeniem (wydarzeniami), występujących po raz pierwszy po doświadczeniu traumatycznego przeżycia (przeżyć):
1. Nawracające i natrętne, dręczące wspomnienia traumatycznego wydarzenia (wydarzeń).
2. Nawracające, dręczące sny, których treść jest związana z traumatycznym wydarzeniem (wydarzeniami).
3. Reakcje dysocjacyjne (np. flashback), które powodują, że dana osoba odczuwa lub zachowuje się, jakby ponownie doświadczała traumatycznego przeżycia (przeżyć) – spektrum; całkowita utrata poczucia rzeczywistości jako skrajna postać.
4. Nasilone i przedłużające się cierpienie psychiczne występujące w przypadku narażenia na wewnętrzne lub zewnętrzne sygnały, symbolizujące lub przypominające pewne aspekty traumatycznego wydarzenia (wydarzeń).
5. Zaznaczona reakcja fizjologiczna występująca w odpowiedzi na wewnętrzne lub zewnętrzne sygnały, symbolizujące lub przypominające pewne aspekty traumatycznego wydarzenia (wydarzeń).
C. Utrwalone unikanie bodźców związanych z traumą, niewystępujące przed traumatycznym wydarzeniem (wydarzeniami), zdefiniowane jako jedno lub oba z poniższych:
1. Unikanie lub próby unikania dręczących wspomnień, myśli lub uczuć dotyczących traumatycznego wydarzenia (wydarzeń) lub blisko z nim związanych.
2. Unikanie lub próby unikania czynników (ludzi, miejsc, rozmów, czynności, przedmiotów, sytuacji), które przywołują dręczące wspomnienia, myśli lub uczucia dotyczące traumatycznego wydarzenia
(wydarzeń).
D. Niekorzystne zmiany w zakresie zdolności poznawczych i w nastroju, związane z traumatycznym wydarzeniem (wydarzeniami), doświadczane po raz pierwszy lub nasilające się po nim, zdefiniowane jako jedno (lub większa liczba) spośród poniższych:
1. Trudności w zapamiętaniu ważnych aspektów traumatycznego wydarzenia (wydarzeń) (zwykle z powodu amnezji dysocjacyjnej a nie innego czynnika, takiego jak uraz głowy, alkohol lub leki).
2. Uporczywe i nadmiernie negatywne przekonania lub oczekiwania dotyczące samego siebie, innych osób lub świata (np. „Jestem złą osobą”, „Nikomu nie można ufać”, „Świat jest bardzo niebezpieczny”, „Mój cały układ nerwowy został trwale zniszczony”).
3. Utrwalone, zniekształcone postrzeganie przyczyn i skutków traumatycznego wydarzenia (wydarzeń), prowadzące daną osobę do obwiniania samego siebie lub innych osób.
4. Utrwalone stany negatywnych emocji (np. lęku, przerażenia, złości, winy lub wstydu)*.
5. Znacząco zmniejszone zainteresowanie lub chęć udziału w ważnych czynnościach.
6. Poczucie bycia odseparowanym od innych osób, oziębienia z nimi stosunków.
7. Uporczywe trudności w wyrażaniu pozytywnych uczuć (np. niezdolność do wyrażania radości, zadowolenia lub miłości).
E. Wyraźne zmiany w zakresie pobudliwości związane z traumatycznym wydarzeniem (wydarzeniami), doświadczane po raz pierwszy lub nasilające się po nim, zdefiniowane jako dwa (lub większa liczba) spośród poniższych:
1. Drażliwość i wybuchy gniewu (bez bycia prowokowanym), zwykle wyrażane jako agresja słowna lub agresywne zachowania w stosunku do innych osób lub przedmiotów.
2. Nieprzemyślane lub autodestruktywne zachowania.
3. Nadmierna czujność.
4. Wzmożona reakcja na zaskoczenie.
5. Problemy z koncentracją.
6. Problemy ze snem (np. trudności w zaśnięciu lub w utrzymaniu snu albo sen niedający odpoczynku).
F. Czas trwania zakłócenia (Kryteriów B, C, D i E) wynosi więcej niż miesiąc.
G. Zakłócenie powoduje znaczące klinicznie cierpienie* lub upośledzenie funkcjonowania w sferze społecznej, zawodowej i innych ważnych obszarach.
H. Zakłócenie nie jest wywołane fizjologicznym działaniem substancji (np. nadużywaniem leków, alkoholu) ani innym stanem ogólnomedycznym.
O PTSD o opóźnionym początku mówi się, gdy kryteria diagnostyczne nie są w pełni spełnione przed upływem sześciu miesięcy od urazu.
Zaburzenie stresowe pourazowe – kryteria diagnostyczne według klasyfikacji ICD-10
Nieco inaczej definiuje zespół stresu pourazowego klasyfikacja ICD-10, która wśród kryteriów rozpoznania PTSD wymienia następujące przesłanki:
- Pacjent był narażony na stresujące wydarzenie lub sytuację (oddziałujące krótko- lub długotrwale) o cechach wyjątkowo zagrażających lub katastroficznych, które mogłoby spowodować przenikliwe odczuwanie cierpienia u niemal każdego.
- Występuje uporczywe przypominanie sobie lub „odżywanie” stresora w postaci zakłócających „przebłysków” (ang. flashbacks), żywych wspomnień lub powracających snów, albo w postaci gorszego samopoczucia w sytuacji zetknięcia się z okolicznościami przypominającymi stresor lub związanymi z nim.
- Pacjent aktualnie unika lub preferuje unikanie okoliczności przypominających stresor lub związanych z nim, co nie występowało przed zetknięciem się z działaniem stresora.
- Występowanie któregokolwiek z następujących:
- częściowa lub całkowita niezdolność do odtworzenia pewnych ważnych okoliczności zetknięcia się ze stresorem
- uporczywie utrzymujące się objawy zwiększonej psychologicznej wrażliwości i stanu wzbudzenia (niewystępujące przed ekspozycją na stresor) w postaci którychkolwiek dwóch z poniższych:
- trudności z zasypianiem i podtrzymaniem snu
- drażliwość lub wybuchy gniewu
- trudność koncentracji
- nadmierna czujność
- wzmożona reakcja na zaskoczenie.
Wszystkie z kryteriów 2, 3 i 4 zostały spełnione w ciągu 6 miesięcy od stresującego wydarzenia albo od zakończenia okresu oddziaływania stresora.
Zaburzenie stresowe pourazowe – kryteria diagnostyczne według klasyfikacji ICD-11
Zgodnie z klasyfikacją ICD-11 zespół stresu pourazowego może się rozwinąć jako następstwo niezwykle przerażającego lub zagrażającego wydarzenia lub serii wydarzeń.
Obejmuje wszystkie poniższe cechy:
- Ponowne przeżywanie traumatycznego wydarzenia lub wydarzeń w teraźniejszości w formie żywych, natrętnych wspomnień, retrospekcji lub koszmarów sennych. Ponowne przeżywanie może odbywać się za porednictwem jednego lub wielu modalności sensorycznych i zazwyczaj towarzyszą mu silne lub przytłaczające emocje, zwłaszcza strach lub przerażenie oraz silne doznania fizyczne.
- Unikanie myśli i wspomnień związanych z wydarzeniem lub wydarzeniami, lub unikanie czynności, sytuacji lub osób przypominających to wydarzenie lub wydarzenia.
- Uporczywe postrzeganie podwyższonego bieżącego zagrożenia, np. w postaci nadmiernej czujności lub zwiększonej reakcji przestrachu na bodźce, takie jak niespodziewane hałasy.*
*na ten moment w Polsce wciąż obowiązuje wersja klasyfikacji ICD-10 (stan na: marzec 2025 r.)
Zespół stresu pourazowego przyczyny
Zespół stresu pourazowego może rozwinąć się na skutek narażenia na niezwykle przerażające lub zagrażające wydarzenie (lub serię wydarzeń). Charakter tych wydarzeń został dość szczegółowo wskazany w kryteriach rozpoznania PTSD. Zaburzenie stresowe pourazowe nie jest jednak prostą konsekwencją przeżytego urazu. Blisko połowa osób z rozpoznaniem PTDS chorowała lub choruje jednocześnie na inne zaburzenia psychiczne (zwłaszcza lękowe i choroby afektywne).
Wśród czynników narażenia na wystąpienia zespołu stresu pourazowego można wymienić:
- płeć (nawet dwukrotnie częściej chorują kobiety)
- epizody depresyjne w przeszłości
- przebyte wcześniej zdarzenia traumatyczne
- zaburzenia zachowania w młodości
- niski poziom wykształcenia
- podatność genetyczna
- deficyty opieki i separacje w okresie dzieciństwa
- cechy osobowości astenicznej i anankastycznej
- występowanie zaburzeń psychicznych w rodzinie
- wystąpienie objawów dysocjacyjnych w ostrej reakcji na stres
Co wpływa na rozwój zespołu stresu pourazowego?
Na prawdopodobieństwo wystąpienia PTSD wpływ ma też charakter stresora traumatycznego. Czynnikami ryzyka związanymi z samym wydarzeniem traumatycznym są:
- czas trwania (im dłuższa ekspozycja, tylko rokowania mogą być gorsze)
- fizyczna bliskość wydarzenia
- stopień zaangażowania emocjonalnego w wydarzenie
- ciężkość wydarzenia (siła oddziaływania, wpływ na osobę, jej własność)
Jak leczyć PTSD?
Leczenie PTSD jest ukierunkowane na wyeliminowanie lub redukcję objawów, poprawę ogólnego funkcjonowania oraz zapobieganie nawrotom. Wśród metod wskazać należy farmakoterapię, psychoterapię oraz psychoedukację.
W leczeniu farmakologicznym stosuje się przede wszystkim leki przeciwdepresyjne, najczęściej inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny SSRI. Pomocnym może być też dołączenie leku przeciwpsychotycznego II generacji (celem zmniejszenia drażliwości oraz poprawy jakości snu). Niewskazane jest stosowanie benzodiaziepin.
Wśród metod psychoterapii najczęściej zaleca się terapię poznawczo-behawioralną, terapię przetwarzania poznawczego, terapię poznawczą oraz metodę przedłużonej ekspozycję (PE). Warunkowo zalecaną formą leczenia jest krótka psychoterapia eklektyczna (BEP), terapia odwrażliwiania i przetwarzania za pomocą ruchu gałek ocznych (EMDR), ekspozycyjna terapia narracyjna (NET), psychoterapia interpersonalna (IPT) oraz psychoterapia psychodynamiczna (PDT).
Chcesz dowiedzieć się więcej na temat traumy? Zajrzyj tutaj i zobacz dlaczego jej definiowanie bywa kłopotliwe. Dowiedz się też w tym miejscu, czym jest trauma relacyjna i cPTSD.
A jeśli jesteś specjalistą, który pracuje z osobami po doświadczeniu traumy sprawdź czy to szkolenie nie jest tym, czego potrzebujesz.
Bibliografia:
Wioletta Rozpędek, Podłoże neurobiologiczne zespołu stresu pourazowego w: Neuropsychiatria i neuropsychologia, 2015
Krzysztof Rutkowski, Diagnostyka porównawcza zaburzeń pourazowych, w : Psychiatria Polska tom XXXIX, numer 1, 2005
Radosław Tomalski, Aleksytymia i dysocjacja, w: Psychoterapia 2 (145) 2008
Stanisław Steuden, Konrad Jankowski, Trauma – kontrowersje wokół pojęcia, diagnoza, następstwa, implikacje praktyczne, w: Roczniki psychologiczne XIX, 3, 2016
Dorota Draczyńska, Trauma relacyjna, w: Psychiatria Polska, nr 307, 2023
Barbara Błaż-Kapusta, Złożony Zespół Stresu Pourazowego (DESNOS) – studiów przypadku, w: Psychoterapia 3 (142), 2007
Aleksandra Katarzyna Tomasiewicz, Feliks Matusiak, Bartosz Treger, Doświadczenie traumy a percepcja więzi. Porównanie grup młodzieży hospitalizowanej w psychiatrycznym oddziale stacjonarnym z młodzieżą nieleczoną., w: Psychoterapia 2 (177), 2016
Lilianna Kołodziejczak, Reaktywne zaburzenia więzi (RAD) u dzieci przebywających w placówkach opiekuńczo – wychowawczych, w: Wyhowanie w rodzinie t. XIII, 1/2016
Joachim Kowalski, Adam Elżanowski, Andrzej Śliwerski, Przegląd wybranych psychoterapii PTSD, ich skuteczności i zaleceń terapeutycznych w terapii osób dorosłych, w: Psychiatria Polska nr 303, 2023
Magdalena Maria Migda, Trauma więzi a psychoterapi pacjentów z diagnozą PTSD w oparciu o metalizację, w: Psychoterapia 3 (174), 2015
Katarzyna Prot-Klinger, Elżbieta Smoleń, Praca terapeutyczna z traumatycznymi przekazami transgeneracyjnymi, w: Psychoterapia 3 (202), 2022
Joanna Ulatowska, Maryla Sawicka, Odzyskiwanie wspomnień w praktyce klinicznej – przegląd badań, w: Psychiatria Polska, 51(4), 2017
Cezary Żechowski, Historia jako źródło (nieświadomych) cierpień, w: Psychoterapia 1 (176), 2016
Paulina Jaworska-Andryszewska, Janusz Rybakowski, Wyższe wskaźniki traumy wczesnodziecięcej u osób z zaburzeniem osobowości borderline w porównaniu z pacjentami z chorobą afektywną dwubiegunową, w: Psychiatria Polska 56 (1), 2022
Małgorzata Teresa Talaga, Odporność psychiczna u osób z zaburzeniami afektywnymi i lękowymi a doświadczenie wczesnej traumy – badania pilotażowe, w: Psychiatria Polska 52(3), 2028
Piotr Gałecki, Agata Szulc, Psychiatria – rozpoznania według ICD 11, wyd. Edra
red. Piotr Gałecki, Badanie stanu psychicznego – rozpoznania wg ICD 11, wyd. Edra
